Wetenschap van de geest

Wetenschap van de geest, het Dunning-Kruger-effect

Hoe komt het dat veel mensen zoveel tegenstrijdige meningen hebben. Veel harde feiten spreken elkaar ook nog eens tegen. Dit fenomeen komt voor bij zowel wakkere als niet wakkere mensen. Het komt voor bij zowel hoog als laag opgeleide mensen. Wat overigens ook niet wil zeggen dat hoog opgeleide mensen slimmer zijn dan laag opgeleide, en heel vaak is dat ook niet zo.

We zien het fenomeen ook terug in het politieke links-rechts denken. Dat terwijl denkers van zowel links als rechts in de basis precies hetzelfde willen bereiken, namelijk gewoon een voor iedereen leefbare goed draaiende maatschappij. Voor- en tegenstanders trekken zich vaak terug in hun eigen vaste overtuigingen. Een fenomeen wat vaak zwart-wit denken genoemd wordt.

Dit alles maakt dat we vaak niet meer weten wat ‘waar’ en wat ‘niet waar’ is. Wie moeten we nu geloven en wie niet? We raken in de war. En dat is nu precies waar ze ons in sturen.

Dit artikel legt uit hoe dat komt. Als men dan weet waardoor het komt, is het fenomeen snel verdwenen en gaat men vanzelf anders denken over onderwerpen. Sterker nog, het zal iedereen slimmer maken. Dit is uit onderzoeken ook gebleken.

Het heeft twee oorzaken en we beginnen met de eerste.

Er zijn bijna geen onderwerpen die zwart-wit zijn. We vergeten het grote grijze gebied daartussen. Als goed voorbeeld kunnen we president Trump nemen. Voor- en tegenstanders graven zich in. Voorstanders zeggen dat hij goede dingen doet, zoals uit 66 globalistische organisaties stappen, de corrupte media blootleggen als zijnde fakenews, en meer van die dingen. Tegenstanders zeggen dat hij een christen-zionist is en de genocide in GAZA ontkent, Israël steunt in oorlogen, en zo meer. We kunnen niet ontkennen dat zowel voor- als tegenstanders zeer goede argumenten en ook harde feiten hebben. De pro-Trump en anti-Trump komen niet tot elkaar omdat we niet in het grijze gebied kunnen of willen kijken. Het gebied waar alle feiten bij elkaar komen en in een ander licht komen te staan. Precies daar liggen de grote vragen en antwoorden. Vragen en antwoorden zoals, hoeveel macht heeft een VS president werkelijk? Heeft hij de macht wel over monetair systeem, financieel systeem, economie, media, en zo meer? Wie stuurt hem op de achtergrond? Wie heeft hem in de macht geholpen en welke verplichtingen zitten daaraan vast? Wordt hij gechanteerd? Met de dood bedreigd? Kortom, hoe dieper men graaft in dat grijze gebied, hoe ingewikkelder het wordt.

Het Dunning-Kruger-effect

Het ontkennen van dat grijze gebied brengt ons bij een heel belangrijk psychologisch fenomeen, het ‘Dunning-Kruger-effect’. De fenomeen welke het zwart-wit denken helemaal verklaart. Dat kan het best verklaard worden aan de hand van dit plaatje.

Het Dunning-Kruger-effect gaat niet over iemands algemene intelligentie. Het gaat erom wat er gebeurt als je slechts een beetje kennis opdoet in een bepaald domein. Wanneer je voor het eerst begint met leren over een bepaald onderwerp, is de kans groot dat je de eigen kennis overschat. Dat geldt voor ons allemaal, niet alleen voor degenen met minder hoge IQ-scores.

Het gaat niet om algemene domheid. Het overkomt ons allemaal, vroeg of laat, dom of slim. We hebben allemaal een scala aan expertise, en we hebben allemaal een reeks plekken die we niet zouden moeten betreden, denkend dat we net zoveel weten als de experts of insiders.

Het wijzen op andermans onwetende domheid, hoe verleidelijk het ook kan zijn, is niet hoe men hiermee om moet gaan. In plaats daarvan is het zaak om bewust te zijn van de eigen overmoed. Vooral op gebieden waar je geen diepgaande domeinexpertise hebt. Onze onwetendheid is een alledaagse metgezel die we allemaal in ons leven meedragen.

In mijn vroegere presentaties liet ik altijd in het begin een ver ingezoomde foto zien van een object. In de zaal moest men dan raden wat dit was. En natuurlijk zag niemand dat. Dan kun je er ook niks zinnigs van vinden. Toen ik vervolgens de foto uitzoomde zag iedereen de hele fiets. En hier kun je wél wat zinnigs van vinden. Zo probeerde ik mensen bij voorbaat te waarschuwen voor dit fenomeen. Dit fenomeen kwam namelijk heel vaak voor in deze presentatie. Het verschil zit in wat we ons leven lang al geloven in tegenspraak met harde feiten. We kunnen dus in oneindige discussies en ruzies belanden over een onderwerp, terwijl niemand ziet dat het om iets heel anders gaat.

Op deze manier wordt ons dagelijks portie nieuws ook ingericht door de reguliere media. Tientallen berichten per dag van amper 1 minuut per stuk, zonder achtergrond informatie, noodzaak, argumenten of uitleg. Het stuurt ons inzicht precies in de hoek zoals de media dat willen. Men stuurt ons zodoende in een consensus die niet overeen komt met de werkelijkheid. Gewoon door onvolledig informatie te geven. Gewoon door nooit het hele plaatje te laten zien. Men licht zaken uit die totaal niets toevoegen, en zaken die er dan wél toe doen worden verzwegen.

Citaat van Jim Morrison: “Wie de media controleert, controleert het verstand.”

Dan komen we weer even terug bij het grijze gebied van de acties van Trump. We begrijpen het niet omdat elke beslissing die hij neemt over een onderwerp, de onderwerpen zelf ook allemaal die grijze gebieden hebben. Al die grijze gebieden tezamen, komen dan allemaal als door een trechter binnen in dat ene grijze gebied van regering Trump. Dat maakt het extra lastig een goede beeldvorming daarvan te vinden.

Onze machthebbers maken misbruik van dit fenomeen. De psychologische gedachtegang hierachter wordt ons al vanaf de kleuterschool ingepeperd voor de rest van ons leven. Je moet immers altijd een mening hebben, of iets geloven. Het moet wit of zwart zijn of links of rechts, enzovoorts. De nadruk ligt dan op ‘geloven’. Het ‘geloven’ kun je het best in de kerk doen, want daar zitten alle gelovigen bij elkaar. Het punt is, je hoeft niks te geloven. Als je twijfelt kun je altijd nog zeggen, ik weet het gewoon niet, of nog niet. Precies dit wordt ons afgeleerd omdat we dan leren nadenken, wat niet de bedoeling is.

Citaat van George Orwell: “De mensen zullen geloven wat de media hun vertelt dat ze geloven.”

Er zijn vrij simpele stappen die je kunt nemen om je tegen het Dunning-Kruger-effect te beschermen. Of beter nog, hoe ermee om te gaan.

1. Leun op feedback. Veel van de problemen waar we in terechtkomen, komen omdat we het allemaal zelf doen. Als we overleggen, chatten, met anderen praten, leren we vaak dingen of krijgen we verschillende inzichten die behoorlijk nuttig kunnen zijn. Test je ideeën en kennis door met anderen te praten of wat dieper onderzoek te doen.

2. Stel je het slechtste scenario voor. Vraag jezelf af waar je ongelijk kunt hebben als de beslissing belangrijk is. Of hoe kunnen je plannen in een ramp eindigen? Denk goed na over of jouw bevinding er wel toe doet. Misschien is het wel nietsbetekenend waar je jezelf druk om maakt.

3. Denk in kansen. Psycholoog Philip Tetlock ontdekte dat mensen die ‘in termen van waarschijnlijkheden denken’, veel beter presteren in het voorspellen en anticiperen op wat er in de wereld gaat gebeuren dan mensen die in zekerheden denken. Vraag dus niet: “Zal X gebeuren?” maar in plaats daarvan: “Wat is de kans dat X zal gebeuren?”

4. Psycholoog Adam Grant beweert dat slim en goed opgeleid zijn je niet beschermt tegen overmoed. Sterker nog, het kan overmoed waarschijnlijker maken. Zijn oplossing is het 10% principe: Wees 10% sceptischer tegenover mensen met wie je het eens bent en 10% minder sceptischer tegenover mensen met wie je het oneens bent.

5. Weet wanneer je op je gevoel moet vertrouwen. Langzamere beslissingen zullen meestal betere beslissingen zijn. Volgens de overleden Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman kun je pas op je gevoel vertrouwen in situaties die aan drie voorwaarden voldoen: 1. het gebied waar je naar kijkt is daadwerkelijk voorspelbaar, 2. je hebt veel ervaring, 3. je hebt in het verleden stevige, snelle feedback gekregen. Het is dus een valkuil om iets te gaan geloven of te doen op basis van alleen maar een gevoel.

6. Benader problemen als een wetenschapper. Wetenschappers worden getraind om bewijs te zoeken om hun hypothesen te weerleggen, wat werkt als een rem op het Dunning-Kruger-effect. Maar je hoeft geen wetenschapper te zijn om zo te denken. Psycholoog Adam Grant suggereert ook dat we moeten zoeken naar redenen waarom je ongelijk zou kunnen hebben, niet alleen redenen waarom je gelijk moet hebben. Plus vragen met nieuwsgierigheid benaderen in plaats van met de wens om onszelf gelijk te bewijzen. Het probleem in deze tijd van internet is wel dat je altijd wel snel iemand vindt die je gelijk geeft.

7. Oefen met het zeggen van “Ik weet het niet.” Uit onderzoeken blijkt dat intellectuele nederigheid zowel het IQ als het EQ verhoogt. Het helpt ook om overmoedigheid te voorkomen.

Het wordt aangeraden om jezelf elke ochtend af te vragen: “Waar heb ik het vandaag mis?” Het dient als een gezonde herinnering dat je zelf net zo snel ten prooi valt aan het Dunning-Kruger-effect dan wie dan ook.